Subsidiariteitsbeginsel - Europa NU voor Journalisten

Dit beginsel beoogt een besluitvorming te garanderen die zo dicht mogelijk bij de burger staat. Een actie mag volgens dit beginsel pas op Europees niveau ondernomen worden als die actie niet net zo goed (of beter) op nationaal, regionaal of lokaal niveau kan plaatsvinden.

Concreet betekent dit dat de Europese Unie slechts optreedt - behalve voor gebieden die onder haar exclusieve bevoegdheid vallen - wanneer haar optreden doeltreffender is dan een optreden op nationaal, regionaal of lokaal vlak. Subsidiariteit is nauw verbonden met het evenredigheids- en het noodzakelijkheidsbeginsel, die inhouden dat het optreden van de Unie niet verder moet gaan dan datgene wat nodig is om de doelstellingen van het Verdrag te bereiken.

Het subsidiariteitsbeginsel biedt vooral de mogelijkheid de invloed van de Commissie en andere instellingen af te bakenen op terreinen waar de bevoegdheden van de Unie en de nationale lidstaten elkaar raken of overlappen. Dit ligt vaak politiek gevoelig.

Het beginsel komt voort uit de rooms-katholieke maatschappijleer aan het eind van de 19e eeuw, waarbij de overheid slechts initiatieven mag nemen op punten waar individuen en particuliere organisaties niet in staat zijn om problemen op eigen kracht op te lossen. 

Het beginsel betrof toen nog de verhouding tussen overheid en maatschappij en dus niet - zoals nu in Europees verband - de verhouding tussen hogere en lagere overheden, waarbij hogere overheden niet geacht worden iets te doen wat net zo goed of beter door lagere overheden gedaan kan worden.

Op de Europese Raad van Edinburgh van december 1992 werden de basisbeginselen van het begrip subsidiariteit vastgesteld en richtsnoeren gegeven voor de uitlegging van artikel 5, waarbij subsidiariteit in het Verdrag betreffende de Europese Unie wordt verankerd. De conclusies van deze Europese Raad zijn opgenomen in een verklaring die tot de dag van vandaag als hoeksteen voor het subsidiariteitsbeginsel dient.

Het subsidiariteitsbeginsel is voor het eerst expliciet verwoord in het Verdrag van Maastricht (1992). (artikel 5 EG-verdrag).

Mede gezien de weerstanden die een verdergaande Europese integratie bij veel burgers bleek op te roepen, bestond er bij alle instellingen van de Gemeenschap dringend behoefte aan een nadere definitie en uitleg van het beginsel.

Aan het Verdrag van Amsterdam (1997) werd een protocol toegevoegd over het subsidiariteitsbeginsel en het daarmee samenhangende beginsel van proportionaliteit. Bij dit protocol wordt onder meer de systematische analyse van het effect van de wetgevingsvoorstellen op het subsidiariteitsbeginsel ingevoerd, naast de gebruikmaking van minder dwingende communautaire maatregelen voor zover dit mogelijk is.

Voor ieder voorgesteld wetgevingsbesluit moet worden aangegeven waarom het op Europees niveau moet worden genomen. De voorwaarde die hiervoor geldt is, dat de doelstellingen van het beleid niet voldoende door de lidstaten afzonderlijk kunnen worden verwezenlijkt. De beoordeling hiervan heet subsidiariteitstoets.

Om na te gaan of dat het geval is, worden drie criteria gehanteerd:

• - 

  de kwestie behelst transnationale aspecten die door optreden van de lidstaten afzonderlijk niet bevredigend kunnen worden geregeld;
• - 

  het optreden van de lidstaten alleen of het niet optreden van de Gemeenschap zou in strijd zijn met de voorschriften van het Verdrag (bijvoorbeeld concurrentiebeleid en versterking van economische en sociale samenhang);
• - 

  een optreden op Europees niveau zal vanwege de schaal of de gevolgen ervan duidelijke voordelen opleveren ten opzichte van een nationaal optreden.

Verder kiest de Gemeenschap een zo eenvoudig mogelijke vorm voor haar optreden en beperkt ze haar wetgevende taak tot het vereiste minimum. Richtlijnen genieten de voorkeur boven verordeningen, waarbij kaderrichtlijnen meer op prijs worden gesteld dan gedetailleerde voorschriften.

Het Verdrag van Lissabon ('hervormingsverdrag') versterkt de rol van de nationale parlementen:

• - 

  Nationale parlementen krijgen een zogenaamde ' gele kaart ': als 1/3 van de parlementen vindt dat iets beter nationaal dan Europees kan worden geregeld, moet de Commissie haar voorstellen aanpassen en duidelijk maken waarom een voorstel nodig is.
• - 

  Nationale parlementen krijgen een zogenaamde ' oranje kaart ': als meer dan de helft van alle nationale parlementen vindt dat een voorstel van de Commissie  in strijd is met het subsidiariteitsbeginsel, dan moet de Commissie het voorstel heroverwegen en besluiten of zij het voorstel intrekt, aanpast of handhaaft. In dat laatste geval moet de Commissie duidelijk motiveren waarom zij vindt dat er geen strijd is met het subsidiariteitsbeginsel. Zet de Commissie dan alsnog door, dan kan de Raad van Ministers met 55% van de stemmen, of een meerderheid in het Europees Parlement, besluiten het voorstel niet te behandelen.

Door meer aandacht te besteden aan de toepassing van dit beginsel, hopen regering en parlement tegemoet te komen aan het gevoelen van veel mensen dat er onnodig zaken op Europees niveau aangepakt worden. Het subsidiariteitsbeginsel kan dan ook een effectief middel zijn tegen onterechte bemoeienis uit Brussel.

Toch moet het effect ervan ook weer niet worden overschat. Want er zijn maar weinig besluiten waarbij subsidiariteit ter discussie staat; in de meeste gevallen is men het erover eens dat maatregelen op Europees niveau zinvol zijn. Het is van belang dat Nederland in de gevallen dat er wél maatregelen op Europees niveau worden genomen, de vinger aan de pols houdt en beziet of Nederland het eens is met de inhoud daarvan, en zo nodig tijdig probeert de besluitvorming te beïnvloeden.

In het verleden heeft Nederland wel eens nagelaten tijdig invloed uit te oefenen op de besluitvorming in Brussel. Door meer aandacht te besteden aan het bijsturen van de besluitvorming, zou Nederland wel eens meer invloed kunnen uitoefenen dan door te proberen een besluit met behulp van de subsidiariteitstoets tegen te houden .